రిజర్వేషన్ గురించి మనకు నిజంగా ఎంత తెలుసు?

 

పుడమిటివి జనసాహిత్యం

— మహమ్మద్ తాజ్ | హన్మకొండ
9581114146

రిజర్వేషన్… ఈ దేశంలో ఈ ఒక్క మాటకు ఉన్నంత శబ్దం బహుశా మరే అంశానికీ ఉండకపోవచ్చు. ఒకరు అది హక్కు అంటారు. మరొకరు అన్యాయం అంటారు. ఇంకొకరు మెరిట్‌ను చంపేస్తుందని వాదిస్తారు. మరికొందరు సామాజిక న్యాయానికి వెన్నెముక అంటారు.

సోషల్ మీడియా నుంచి పార్లమెంట్ వరకు, టెలివిజన్ చర్చల నుంచి టీ దుకాణాల వరకు రిజర్వేషన్ గురించి మాట్లాడేవాళ్లు ఎందరో కనిపిస్తారు. కానీ ఒక చిన్న ప్రశ్న వేసుకుని నిజాయితీగా సమాధానం వెతికేవాళ్లు మాత్రం చాలా తక్కువ.

రిజర్వేషన్ గురించి మనకు నిజంగా ఎంత తెలుసు?

ఈ ఒక్క ప్రశ్నకు నిజాయితీగా సమాధానం చెప్పగలిగితే, మన వాదనల్లో సగం అక్కడికక్కడే ముగిసిపోతాయి.

ఎందుకంటే మనం “రిజర్వేషన్” అనే ఒక్క మాటనే ఎక్కువగా వింటాం. కానీ భారత రాజ్యాంగం ఒక్క రకమైన రిజర్వేషన్ గురించి మాట్లాడదు. ఒకే కారణంతో ఏర్పడిన వ్యవస్థను వివరించదు. చారిత్రకంగా అణచివేతకు గురైన వర్గాలు, సామాజికంగా వెనుకబడిన వర్గాలు, విద్యా అవకాశాలకు దూరమైన సమూహాలు, ఆర్థికంగా బలహీన కుటుంబాలు, దివ్యాంగులు, మహిళలు… వీరి పరిస్థితులు ఒకేలా లేవని గుర్తించి, వేర్వేరు అవసరాలకు వేర్వేరు విధానాలను రూపొందించింది.

కానీ మన చర్చల్లో ఈ తేడాలన్నీ చెరిగిపోతాయి. రకరకాల రిజర్వేషన్లను ఒకే గాటన కట్టేస్తాం. అక్కడి నుంచే అపోహలు పుడతాయి.

రిజర్వేషన్‌ను చాలామంది ఉద్యోగం లేదా సీటు కోసం ప్రభుత్వం ఇచ్చే దానం అనుకుంటారు. కానీ భారత రాజ్యాంగం దాన్ని ఆ కోణంలో చూడలేదు. శతాబ్దాలుగా కొన్ని వర్గాలు అనుభవించిన సామాజిక వెలివేత, విద్యా నిరాకరణ, అధికార నిర్మాణాల్లో చోటు లేకపోవడం వంటి అసమానతలను తగ్గించడానికి రూపొందించిన ప్రతినిధిత్వ విధానంగా చూసింది.

అందుకే రిజర్వేషన్ జాలి కాదు. దానం కాదు. ఓటు కోసం వేసిన ఎర కాదు. రాజ్యాంగం ఎంచుకున్న సామాజిక న్యాయ సాధనం.

ఈ సందర్భంలో చాలామంది అడిగే ప్రశ్న ఒక్కటే.

“అయితే పేద అగ్రకులాల పరిస్థితి?”

ఆ ప్రశ్నను కూడా రాజ్యాంగం విస్మరించలేదు. 2019లో 103వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాలకు (EWS) 10 శాతం రిజర్వేషన్ కల్పించింది.

ఇది ఇప్పటికే SC, ST, OBC రిజర్వేషన్ల పరిధిలో ఉన్నవారికి కాదు; ఆ రిజర్వేషన్లకు అర్హులు కాని ఆర్థికంగా బలహీన కుటుంబాలకు వర్తిస్తుంది. ఉదాహరణకు బ్రాహ్మణులు, రాజ్‌పుత్లు, బనియాలు, కాయస్థులు వంటి వర్గాలకు చెందిన కుటుంబాలు ప్రభుత్వం నిర్దేశించిన అర్హత ప్రమాణాలను నెరవేర్చితే EWS రిజర్వేషన్ పొందవచ్చు.

అంటే రిజర్వేషన్ అనేది ఒకే కారణంతో ఏర్పడిన వ్యవస్థ కాదు. చరిత్ర, సమాజం, ఆర్థిక పరిస్థితులు వేర్వేరుగా ఉన్నట్టే, వాటికి రాజ్యాంగం ఇచ్చిన సమాధానాలూ వేర్వేరే.

అందుకే రిజర్వేషన్ గురించి మాట్లాడే ముందు, ఏ రిజర్వేషన్ గురించి మాట్లాడుతున్నామో తెలుసుకోవడం కనీస బాధ్యత.

రిజర్వేషన్ గురించి మాట్లాడేటప్పుడు మరో విషయం కూడా గుర్తుంచుకోవాలి. అన్ని రిజర్వేషన్లు ఒకే విధంగా అమలుకావు. కేంద్ర ప్రభుత్వ విద్యాసంస్థలు, ఉద్యోగాల్లో ప్రస్తుతం అమల్లో ఉన్న ప్రధాన నిలువు (Vertical) రిజర్వేషన్లు — షెడ్యూల్డ్ కులాలకు (SC) 15 శాతం, షెడ్యూల్డ్ తెగలకు (ST) 7.5 శాతం, ఇతర వెనుకబడిన వర్గాలకు (OBC) 27 శాతం, ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాలకు (EWS) 10 శాతం. ఇవి ఒకదానికొకటి ప్రత్యామ్నాయాలు కావు. ప్రతి రిజర్వేషన్ వెనుక వేర్వేరు రాజ్యాంగపరమైన కారణాలు, న్యాయపరమైన ఆధారాలు ఉన్నాయి. వీటినే నిలువు (Vertical) రిజర్వేషన్లు అంటారు.

ఇవే కాకుండా మహిళలు, దివ్యాంగులు, మాజీ సైనికులు వంటి వర్గాలకు అమలయ్యే అడ్డ (Horizontal) రిజర్వేషన్లు కూడా ఉన్నాయి. ఇవి పై వర్గాలన్నింటిలోనూ వర్తిస్తాయి. ఈ రెండు మధ్య తేడా తెలియకపోతే మొత్తం రిజర్వేషన్ వ్యవస్థనే ఒకే గాటన కట్టి విమర్శించడం చాలా సులభం. అప్పుడు విమర్శ వాస్తవాల మీద కాదు… అపోహల మీద నిలబడుతుంది.

ఇక్కడే మరో ప్రశ్న వినిపిస్తుంది.

“మెరిట్‌కు ఏమైంది?”

ఈ ప్రశ్నను ఎవరూ తేలిగ్గా తీసిపారేయలేరు. కానీ దానికి సమాధానం వెతికే ముందు ఒక ప్రశ్న మనల్ని మనం అడగాలి.

మెరిట్ అంటే కేవలం చివరికి వచ్చిన మార్కులేనా? లేక ఆ మార్కుల వరకు చేరడానికి దొరికిన అవకాశాలూ అందులో భాగమేనా?

ఒక విద్యార్థి అత్యుత్తమ పాఠశాలలో చదివి, ఖరీదైన కోచింగ్ తీసుకుని, ప్రశాంతమైన వాతావరణంలో పరీక్ష రాస్తాడు. ఇంకొక విద్యార్థి ప్రభుత్వ పాఠశాలలో చదివి, ఇంటి ఆర్థిక ఇబ్బందుల మధ్య, కనీస వసతులు లేకుండా అదే పరీక్ష రాస్తాడు. ఇద్దరి మార్కులను మాత్రమే చూసి “ఇద్దరికీ ఒకే అవకాశం దొరికింది” అని చెప్పగలమా?

మెరిట్‌ను ఎవరూ తిరస్కరించరు. కానీ మెరిట్‌కు అవకాశాలే పునాది అన్న విషయాన్ని మాత్రం విస్మరించకూడదు. అందుకే అవకాశాల్లోని అసమానతను కొంతవరకు సమతుల్యం చేయడానికి రాజ్యాంగం రిజర్వేషన్‌ను ఒక సాధనంగా ఎంచుకుంది.

ఇవాళ మరో నినాదం బాగా వినిపిస్తోంది.

“రిజర్వేషన్ హటావో ఆందోళన్.”

ఈ నినాదం వినిపించినప్పుడల్లా ఒక ప్రశ్న కూడా వినిపించాలి.

ఏ రిజర్వేషన్‌ను తొలగించాలంటున్నారు?

SC రిజర్వేషన్‌నా? ST రిజర్వేషన్‌నా? OBC రిజర్వేషన్‌నా? EWS రిజర్వేషన్‌నా? మహిళల రిజర్వేషన్‌నా? దివ్యాంగుల రిజర్వేషన్‌నా? లేక రాజ్యాంగం కల్పించిన అన్ని రకాల రిజర్వేషన్లనూ రద్దు చేయాలనేదే డిమాండా?

ప్రజా చర్చల్లో, ప్రచారాల్లో ప్రధానంగా SC, ST, OBC వంటి సామాజిక రిజర్వేషన్లపైనే విమర్శలు ఎక్కువగా వినిపిస్తాయి. అదే సమయంలో EWS రిజర్వేషన్‌ను కూడా రద్దు చేయాలనే డిమాండ్ అదే స్థాయిలో ఎందుకు వినిపించడం లేదు? ఈ ప్రశ్నకు స్పష్టమైన సమాధానం లేకుండా “రిజర్వేషన్ హటావో” అనే నినాదాన్ని పూర్తిగా అర్థం చేసుకోవడం కష్టం.

ఏ విధానాన్నైనా విమర్శించే హక్కు ప్రతి పౌరుడికీ ఉంది. కానీ ఆ విమర్శకు పునాది అవగాహన కావాలి, అపోహలు కాదు. ఎందుకంటే రిజర్వేషన్ అనేది ఒక ప్రభుత్వం తీసుకొచ్చిన ఎన్నికల హామీ కాదు; అది భారత రాజ్యాంగం రూపొందించిన సామాజిక న్యాయ వ్యవస్థలో భాగం. దాని గురించి చర్చ జరగొచ్చు. మార్పుల గురించి మాట్లాడొచ్చు. కానీ ముందుగా అది ఏమిటో తెలుసుకోవాలి.

ఇక్కడ మరో ప్రశ్న కూడా మన ముందుంది.

ఇవాళ ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు తగ్గుతున్నాయి. ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు క్రమంగా కుంచించుకుంటున్నాయి. ప్రైవేటీకరణ, కాంట్రాక్టు నియామకాలు, ఔట్‌సోర్సింగ్ పెరుగుతున్నాయి. అలాంటప్పుడు రిజర్వేషన్ గురించి మాత్రమే పెద్ద చర్చ జరగడం సరిపోతుందా?

రిజర్వేషన్ వర్తించే అవకాశాలే తగ్గిపోతే, రాజ్యాంగం ఇచ్చిన హక్కు ఆచరణలో ఎంతవరకు మిగులుతుంది?

ఈ ప్రశ్న కూడా అంతే ముఖ్యమైనది.

అవకాశాలు తగ్గిపోతున్నప్పుడు, రిజర్వేషన్‌పై జరిగే చర్చ అవకాశాల విస్తరణ గురించీ ఉండాలి.

చివరికి…
రిజర్వేషన్‌కు అనుకూలంగా ఉండొచ్చు.
వ్యతిరేకంగా ఉండొచ్చు.
అది ప్రతి ఒక్కరి అభిప్రాయం.

కానీ అర్థం చేసుకోకుండా ఏర్పడిన అభిప్రాయం మాత్రం ప్రజాస్వామ్యానికి బలం కాదు.

రిజర్వేషన్‌ను సమర్థించే ముందు గానీ, వ్యతిరేకించే ముందు గానీ… ఒకసారి రాజ్యాంగం ఏమి చెప్పిందో, ఈ వ్యవస్థ ఎందుకు ఏర్పడిందో, ఇవాళ అది ఎలా అమలవుతోందో తెలుసుకోవడానికి ప్రయత్నిద్దాం.

ఎందుకంటే ప్రజాస్వామ్యాన్ని బలపరచేది పెద్ద పెద్ద నినాదాలు కావు.
నిజాలు తెలుసుకోవాలనే ఆసక్తి.
చదివి ప్రశ్నించే పౌరులు.
అర్థం చేసుకుని మాట్లాడే సమాజం.
అప్పుడే రిజర్వేషన్‌పై మన చర్చలు శబ్దం నుంచి సంభాషణగా మారతాయి.